aawaz

शिक्षा भनेको सबैलाई आबस्यक कुरा हो । यो बिना जिबन नै अधुरो हुन्छ ।हाम्रो देशमा अहिले चलिरहेको शिक्षा प्रणाली कस्तो छ ? के तपाईंलाई यो प्रणाली ठीक छ जस्तो लाग्छ ??  नेपालको शिक्षा प्रणाली नराम्रो हुनुमा तपाईंलाई   कस्को कमजोरी छ जस्तो लाग्छ त ?

पढ्ने भनेको किताब रट्ने हो भन्ने ठानेका हामी नेपाली किताबी ज्ञानतर्फ नै धेरै आश्रति छौँ । त्यसैले हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा केही फेर बदल ल्याउनुपर्ने बहस र मान्यता बढ्दै छ । वर्षरि आठ/नौंवटा किताब पढ्ने अनि अन्त्यमा ३ घण्टेको जाँचले विद्यार्थीको शैक्षिक योग्यता तोक्ने प्रणाली, विद्यार्थीको प्रमुख सम्भाविक गुणहरूको प्रस्फुटन गराउन टड्कारो भएको प्रायःले मान्ने गरेका छन् । किताबी पढाइभन्दा पनि समाजमा हरेक दिन जीवन जिउँदा सिकिने कुराहरूलाई त्यति महìव नदिँदा हाम्रो शिक्षा प्रणाली कमजोर हुँदै गएको छ ।

एस.एल.सी. जसलाई फलामे ढोका पनि भनिन्छ, नेपालको शैक्षिक प्रणालीमा यसको ठूलो महìव रहेको छ । विद्यार्थीहरू एस.एल.सीको तयारिका लागि जोडतोडले लागि परेका हुन्छन् । धेरैले पढेको कुरा नबुझिक नै खाली घोकेर मात्रै पनि विद्यार्थीहरूले राम्रो अङ्क ल्याइरहेका हुन्छन् तर अधिकांशले पढेका कुराहरूलाई जीवनमा उपयोग गर्न सकिरहेका छैनन् । कारण सोद्दा धेरै विद्यार्थीहरूले "हाम्रो शैक्षिक प्रणाली एकदमै शैद्धान्तिक हुने गरेको र व्यवहारिक भएको गुनासो गर्दछन् ।

लिङ्कन स्कुलका प्राध्यापक क्रेग बेकर हाम्रो एस.एल.सी प्रणालीको बारेमा यसो भन्छन्, "तीन घण्टे जाँचले मात्रै विद्यार्थीहरूको गुणहरू र क्षमता देख्न सकिँदैन जुन नेपाली शैक्षिक प्रणाली, विशेषतः एस.एल.सीमा देखिन्छ ।" उनी फेरि भन्छन्- "विद्यार्थीहरू आफ्नो समय धेरैजसो स्मरण गर्नमा बिताउँछन् । साथै यस्तो पढाइले समाजका समस्याहरूको हल निकाल्न सक्दैन ।"

एस.एल.सी.लाई धेरैले प्रमुखता दिए तापनि कतिपय एस.एल.सी. सञ्चालन गर्ने तरिकाबाट असन्तुष्ठ छन् । किनभने कक्षा कोठाभित्रको संलग्नता, उपस्थिति, गृहकार्य आदिको एस.एल.सी.को परिक्षाफलमा कुनै तोकिएको ठाउँ नहुनु र विद्यार्थीको असली परिचय दिन नसक्नु हो । त्यसैले शिक्षा विद्हरूले नेपाली शैक्षिक प्रणालीमा विदेशको केही अत्याधुनिक शैक्षिक प्रणालीलाई अपउनाउनुपर्ने बताउँछन् ।अमेरिकी, यूरोपेली राष्ट्रहरूको शिक्षा प्रणालीको एउटा मुख्य गुण विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो पढाइसम्बन्धी स्वतन्त्रता हो ।

चार/पाँचवटा अनिवार्य विषयहरूबाहेक विद्यार्थीहरूले आफ्नो रोजाइको जुन विषय लिएर पढे पनि त्यसको महìव हुन्छ । कसैलाई सङ्गीत आउँदैन भने उसले त्यो किन पढ्नु । उसलाई अन्य विषयजस्तै कलामा रुची छ र सजिलो लाग्छ भने उसले त्यही पढ्न सक्छ । उसले संसारमा अहिलेसम्म पढाइ नभएको विषयको बारेमा एक्लैले भए पनि पढ्न पाउँछ । तोकिएको क्रेडिटआवरमा उसले त्यो विषय पढ्नर्ुपर्छ । यस्तो कोर्षाई इन्डिभिज्यूयलाइन्ड कोर्ष भनिन्छ ।

यस्तो कोर्षलिँदा विद्यार्थी दर्ुइ विशेषज्ञता हासिल गर्न सक्छ । विदेशमा एक कक्षादेखि नै बच्चाहरूलाई कुनै पनि विषय वा कुराको अनुसन्धान गर्न प्रोत्साहन गरिन्छ । किताबमा बढी ध्यान नदिई, उनीहरूलाई मनोरञ्जनका साधनहरू मार्फबाट पढाइन्छ । जस्तै की तरकारीको प्रकारका बारेमा बुझाउनुछ भने उनीहरूलाई तरकारी बजारमा नै लग्छन् अथवा कक्षामा तरकारीहरूको सानो पर््रदर्शनी गरिन्छ वा उनीहरूलाई मनपर्ने तरकारीको बारेमा भन्न लगाइन्छ । यस्तो प्रक्रियामा सानासाना विद्यार्थीहरूले रमाइलो गर्नुका साथै तरकारी प्रकार, रङ, बनोट परिकार आदिका बारेमा सजिलै जान्दछन् ।

 यसो गर्दा अन्तरक्रियात्मक शैक्षिक वातावरणको सिर्जना पनि हुन्छ । यसैगरी विद्यार्थीको पढ्ने क्षमता, तरिका, रोजाइ, भाषाशैली, दक्षता आदिका आधारमा कक्षालाई विभाजन गरिन्छ । यस्तो विभाजन प्राथमिक तहदेखि नै हुने गर्दछ जुन सधैँ एकैनासको हुँदैन । विद्यार्थीले पढाइमा राम्रो गरेमा पढ्ने खाले विद्यार्थीहरूसँगै राखिन्छ । कोहिले किताबबाटै धेरै कुरा चाँडो सिक्छन्, कोही खेलेर, केही बढी रचनात्मक भएर बुझछन् भने उनीहरूलाई त्यही अनुसार समूहमा राखिन्छ । यसो गर्नुको प्रमुख कारण सबै विद्यार्थीलाई पढ्ने वातावरण राम्रो र प्रभावकारी बनाउनु र मौका दिनु हो ।

यस्तो खाले शिक्षा प्रणाली हाम्रो देशमा पनि सुरु गर्नु पर्दछ । यस्तो परिवर्तन ल्याउनका लागि शिक्षक, विद्यार्थीहरू नै अघि र्सर्नुपर्छ । "यसो गर्न नेपालको अहिलेको शैक्षिक प्रणालीमा पुरैफेर बदल गर्नुपर्छ । अहिलेको पढाइसँगै सम्बन्धित पाठ्यक्रमहरू सबै बासी हुनछन् । शिक्षकहरूले पढाउँदा ती कोर्षरूलाई समय सापेक्ष बनाउनर्ुपर्छ ।" नेपालको वरिष्ठ शिक्षाविद् डा. विद्यानाथ कोइराला बताउनुहुन्छ । साथै उहाँ भन्नुहुन्छ, "अबको शिक्षा प्रणाली भनेको प्रत्येक व्यक्तिलाई अनुसन्धाता बनाउनु हो ।

यसको अलावा शैद्धान्तिक ज्ञान भएका विद्यार्थीहरूलाई व्यवहारिक ज्ञानतर्फजान दिनुपर्छ यस्तो ज्ञान भएकाहरूलाई -खेतमा काम गर्ने) शैद्धान्तिक ज्ञान दिनुपर्छ । यसो गर्दा दुइतर्फी शिक्षाको आदान-प्रदान हुन्छ । यसो भन्दैमा हामीले विदेशी शैक्षिक प्रणालीलाई पूरै अनुशरण गर्नुहुँदैन । कुनै पनि विदेशी प्रणाली अपनाउँदा, आफ्ना देश र संस्कृतिसँग मिल्दो बनाउनु पर्छ ।

शिक्षा समाजमा रहेका समस्याहरूको समाधान खोज्न उपयोगी हुनुपर्छ । ज्ञान दिमागमा राख्नलाई मात्र होइन, त्यसलाई वास्तविक जीवनमा उतारी समाजको विकासको लागि उपयोगी बनाउन सक्नर्ुपर्छ । अरूले जे भन्यो त्यसलाई आँखा चिम्लेर विश्वास गर्ने होइन आफैँले प्रयोगात्मक अनुसन्धानद्वारा प्रमाणित गरेर हेर्ने बानी बसाउनु पर्दछ । जुन आजको शिक्षा प्रणालीको सुधारको खाँचो पनि हो भन्न सकिन्छ ।

-निकी शाक्य, प्रतीशा श्रेष्ठ
युवामन्च